گفتمان درد

توزيع فراواني علل چهارگانه مهاجرت بر اساس نظرات پاسخگويان در روستاي چم بلبل

در ادامه هريك از علل مهاجرت در روستاي چم بلبل را به تفكيك توضيح خواهيم داد.

علل اقتصادي مهاجرت در روستاي چم بلبل تركيبي از جاذبه‏هاي شهري و دافعه روستايي است؛ اگرچه نمي‏توان به صورت دقيق مرز مشخصي ميان عوامل جاذبه‏ و دافعه ترسيم كرد. بيكاري با حدود 37 درصد مهمترين علت اقتصادي مهاجرت است. دستيابي به درآمد بيشتر نسبت به وضعيت موجود با 2/22 درصد، نداشتن زمين كشاورزي با 8/14 درصد، شغل بهتر و نزديكي به محل كار نيز هركدام با 2/9 درصد علت‏هاي ديگر مهاجرت‏هاي اقتصادي در روستاي چم بلبل هستند. 4/7 درصد از مشاركت كنندگان نيز علت‏ مهاجرت را فقر بيان كرده‏اند.

توزيع فراواني عوامل اقتصادي موثر بر مهاجرت بر اساس نظرات پاسخگويان

براي توضيح چرايي مهاجرت‏هاي اقتصادي در اين روستا، شناخت وضعيت موجود ضروري است. شغل اصلي مردم روستاي چم بلبل كشاورزي و ماهيگيري است. اين دو شغل عمده، مشكلات بسياري زيادي دارند و ثبات چنداني از نظر درآمد مشخص ندارند. از سوي ديگر با ورود تكنولوژي سرمايه بر به روستا ديگر نيازي به نفرات زياد براي انجام فعاليتهاي كشاورزي وجود ندارد. مثلاً در اين روستا، آبياري زمين‏هاي كشاورزي به صورت قطره‏اي و باراني صورت مي‏گيرد و كمباين و تراكتور و ... نيز در روستا مورد استفاده قرار مي‏گيرد، بنابراين بخش زيادي از افراد دچار بيكاري پنهان هستند. برخي از خانواده‏ها نيز زمين كشاورزي در اختيار ندارند. اين گروه بيشتر كساني هستند كه دهه 50 به بعد به اين روستا مهاجرت كرده‏اند.

شغل ماهيگيري نيز وضعيت چنداني مساعدي ندارد. مثلاً مراحل صيد در فصول مختلف، فروش و قيمت آن به گونه‏اي است كه نمي‏تواند رضايت افراد را جلب كند. بنابراين بديهي است كه مسائل مربوط به شغل مهمترين علت مهاجرت در اين روستا را تشكيل دهند.

برخي از مهاجران نيز براي كاهش هزينه حمل و نقل و نزديكي به محل كار، روستا را ترك كرده‏اند. اين گروه تا قبل از ازدواج به صورت روزانه به شهر مي‏رفتند و مهاجران دائمي محسوب نمي‏شدند. اما پس از تشكيل خانواده به صورت گروهي از روستا رفته‏اند.

 توزيع فراواني عوامل اجتماعي- فرهنگي موثر بر مهاجرت بر اساس نظرات پاسخگويان

اين جدول تاثير هريك از عوامل اجتماعي ـ فرهنگي را در مهاجرت از روستاي چم بلبل بيان مي‏كند. روابط قومي و قبيله‏اي با 5/37 درصد بيشترين سهم را در ميان همه موارد به خود اختصاص داده است. در روستاي چم بلبل، روابط قومي پيچيده‏اي وجود دارد و تقريباً تمام 40 خانوار اين روستا با هم نسبت سببي يا نسبي دارند و در برابر ورود افراد خارجي به شدت مقاومت مي‏كنند. به همين دليل از 7 مورد مهاجرت گروهي در اين روستا، همه كساني هستند كه ساكن و بومي اين روستا نبوده‏اند و طي دوره‏هاي مختلف به اين روستا مهاجرت كرده‏اند. اين افراد به اين دليل كه سهم آب، زمين و هيچگونه سرمايه‏اي در روستا ندارند و از سوي ديگر توسط افراد بومي روستا مورد حمايت و پذيرش قرار نمي‏گيرند؛ دير يا زود راه مهاجرت از روستا را پيش مي‏گيرند.

8/21 درصد از پاسخگويان نيز علت مهاجرت خود را تحصيل فرزندان ذكر كرده‏اند. در اين روستا فقط مدرسه ابتدايي وجود دارد كه 4 نفر دانش‏آموز دارد و فقط يك معلم در اين مدرسه مشغول به تدريس است. بنابراين دانش‏آموزان ابتدايي نيز تحصيل در شهر يا مركز دهستان را ترجيح مي‏دهند. يكي از دغدغه‏هاي اصلي خانواده‏هاي داراي دانش‏آموز، رفت و آمد آنها بين شهر و روستا است. برخي از افراد نيز براي ادامه تحصيلات دانشگاهي، روستا را به مقصد مناطق شهري ترك مي‏كنند كه 3/9 درصد از علل اجتماعي ـ فرهنگي را شامل مي‏شود.

5/12 درصد از مشاركت‏كنندگان، وجود خويشاوندان و پيوستن به آنها را علت مهاجرت ذكر كرده‏اند. آرامش در شهر و افزايش آگاهي عمومي افراد نيز هركدام با 3/9 ديگر علل اجتماعي ـ فرهنگي مهاجرت هستند. در روستاي چم بلبل زندگي افراد به شدت به همديگر وابسته است و افراد براي انتخاب سبك زندگي اختيار چنداني ندارند؛ زيرا زندگي افراد شديداً تحت تاثير عرف و نظارت مردم قرار مي‏گيرد. همين محدوديت باعث مهاجرت بعضي از افراد و حتي خانواده‏ها گرديده است.

توزيع فراواني عوامل امكانات رفاهي موثر بر مهاجرت بر اساس نظرات پاسخگويان

كمبود امكانات رفاهي به عنوان بخشي از دافعه‏هاي روستايي، يكي از علل مهاجرت در روستاي چم بلبل است. اين تحقيق به بررسي علل مهاجرت طي سالهاي 1375 تا 1385 مي‏پردازد و بخش زيادي از مهاجرت‏ها طي ساليان گذشته صورت گرفته‏اند؛ بنابراين براساس وضعيت كنوني روستا نمي‏توان در مورد پديده مهاجرت بحث كرد. همانگونه كه جدول شماره ( ) نشان مي‏دهد، وسايل ارتباطي 50 درصد علل مهاجرت را در ميان امكانات رفاهي تشكيل داده است. منظور از وسايل ارتباطي (تلفن، تلويزيون و ...) است. وضعيت شبكه‏هاي تلويزيون در اين روستا هنوز هم مشكلات زيادي دارد. يكي از اهالي روستا با اشاره به وضعيت شبكه‏هاي تلويزيون چنين مي‏گويد ”با توجه به اينكه روستا از هر چهار طرف در ميان كوههاي بلند محاصره شده است؛ بنابراين تعويض‏هاي مكرر تلويزيون، آنتن و خريد تقويت‏ها و محافظه‏هاي متنوع هنوز نتوانسته اين مشكل را حل كند و به همين دليل براي تماشاي هر برنامه‏اي بايد جهت آنتن و كانال تلويزيون را تغيير داد. (گفتگو با اهالي 1385). در زمينه استفاده از تلفن همراه نيز همين مشكل وجود دارد و استفاده از آن صرفاً در مكان مرتفع يا پشت بام خانه امكان‏پذير است (گفتگو با اهالي 1385).

به همين دليل مشكلات وسايل ارتباطي در ميان امكانات و تسهيلات رفاهي نقش عمده‏اي در مهاجرت ايفا كرده‏اند. اگرچه در حال حاضر با گسترش حمل و نقل، مشكل دسترسي به بازارهاي خريد تقريباً حمل شده است، اما اين وضعيت هميشه در روستاي چم بلبل وجود نداشته است. به گفته مردم روستا، گاهي براي رفتن به شهر مي‏بايست ساعت‏ها در گرماي تابستان و سرماي زمستان انتظار كشيد (مصاحبه با اهالي 1385). 7/18 درصد مهاجرين علت مهاجرت خود را در ميان امكانات و تسهيلات رفاهي، دوري و فاصله با بازار عنوان كرده‏اند.

3/31 درصد مهاجريني كه به علل امكانات رفاهي روستا را ترك كرده‏اند، كمبود و مشكلات در زمينه تهسيلات عمومي را عنوان كرده‏اند. منظور از تسهيلات عمومي (آب، برق، گاز) است اگرچه اين روستا تا يكي از خطوط اصلي لوله گاز گچساران حتي يك كيلومتر هم فاصله ندارد اما از داشتن گاز بي‏بهره است. از سويي ديگر قطع شدن دائمي برق، براي مردم روستا به يك عادت تبديل شده است. در مورد آب نيز، پمپاژ و چاه‏ آب روستا در فاصله 50 متري كارخانه سنگ شكن شهرداري واقع شده است و اگرچه ظاهراً آب سالم لوله‏كشي در روستا وجود دارد؛ اما گردو خاك، رسوب ، گچ و ... زيادي در آب آشاميدني وجود دارد (مصاحبه با اهالي روستا 1385).

 توزيع فراواني عوامل جاذبه ‏دافعه و شخصي در علل چهارگانه مهاجرت در روستاي چم بلبل

همانگونه كه يافته‏هاي جدول  نشان مي‏دهد، علل مهاجرت در روستاي چم بلبل تركيبي از دافعه روستا، جاذبه شهرها و مناطق ديگر و عوامل شخصي مي‏باشد. دافعه‏هاي روستا با حدود 59 درصد مهمترين علل مهاجرت هستند و جاذبه مناطق ديگر با 34 درصد و عوامل شخصي با 8/6 درصد، علل ديگر مهاجرت در اين روستا محسوب مي‏شوند.

در ميان علل اقتصادي مهاجرت نيز عوامل دافعه نقش زيادي را با 3/59 درصد ايفا مي‏كنند. عامل اقتصاد كه شغل و درآمد از مهمترين مولفه‏هاي آن محسوب مي‏شوند؛ تاثير زيادي در علل مهاجرت داشته‏اند. در اين روستا تنوع شغلي چنداني وجود ندارد و به جز گروه بسيار محدودي كه در ادارات و سازمانهاي دولتي مشغول به فعاليت هستند؛ بقيه افراد شغل ثابت و دائمي ندارند. كشاورزي به عنوان مهمترين شغل مردم روستا به صورت فصلي است و در فصل زمستان و بهار عملاً فعاليت كشاورزي صورت نمي‏گيرد. همه از سوي ديگر، به دليل مجاورت روستا با جاده اصلي شيراز ـ اهواز، تمام مراحل كاشت برداشت با استفاده از ابزار آلات مدرن صورت مي‏يگرد و نقش انسان به حداقل ممكن كاهش يافته است. يا در مورد طرح باغداري مركبات كه در روستا از سال 1380 به اجرا درآمده، ابياري به صورت قطره‏اي صورت مي‏گيرد.

هم اين مسائل را بايستي به كمبود و حتي نبود زمين براي تعدادي از خانواده‏ها اضافه نمود. بعضي از خانواده‏ها كه طي 30 سال اخير به روستا آمده‏اند زميني در اختيار ندارند و ميانگين مقدار زمين براي خانواده‏هاي داراي زمين نيز حدود 2 هكتار است. از ديگر مشاغل موجود در روستا مي‏توان به صيد ماهي اشاره كرد. در حال حاضر اين شغل براي ساكنين روستا به صورت تفريح و تنها براي تامين برخي از وعده‏هاي غذايي مردم درآمده است. رودخانه زهره به عنوان يكي از شاخه‏هاي اصلي رود كارون، روستاي چم بليل را به دو قسمت عليا و سفلي تقسيم نموده و پتانسيل بسيار خوبي براي ايجاد اشتغال و درآمدزايي محسوب مي‏گردد اما به دليل مشكلاتي در زمينه صيد غيرقانوني و قاچاق (حتي با استفاده از سَم و كُلر) ، قيمت و ... در حال حاضر كمتر مورد اقبال مردم قرار مي‏گيرد (مصاحبه با اهالي 1385).

با افزايش تعداد جمعيت و مشكلات ذكر شده در زمينه اشتغال، ترك روستا به قصد يافتن شغل و درآمد بيشتر در شهرها پديدة عادي به نظر مي‏رسد. تنها در زمينه علل اجتماعي ـ فرهنگي، نقش عوامل جاذبه در مقايسه با دافعه‏هاي روستايي بيشتر است. جاذبه‏هاي اجتماعي ـ فرهنگي 7/40 درصد، دافعه‏هاي اجتماعي ـ فرهنگي 5/37 درصد و عوامل شخصي 8/21 درصد علل اجتماعي، مهاجرت را تشكيل مي‏دهند.

يكي از دغدغه‏هاي اصلي خانواده‏ها تحصيل فرزندان است كه اين امكان در روستاي چم بلبل چندان مهيا نمي‏باشد. در حال حاضر برخي از خانواده‏ها فرزندانشان را به قصد ادامه تحصيل به مدارس شبانه‏روزي، مدارس نمونه و يا غيرانتفاعي در شهر فرستاده‏اند، در حاليكه خود هنوز در روستا سكونت دارند. در چنين وضعيتي گريزي از ترك روستا و اقامت در شهر باقي نمي‏ماند.

در همين زمينه 3/9 درصد از مهاجرت‏هاي به دلايل اجتماعي ـ فرهنگي، براي دستيابي به آرامش موجود در شهر، صورت گرفته‏اند. به گفته سرپرست خانواده‏اي كه 6 فرزند وي از روستا مهاجرت كرده‏اند ”در اين روستا مردم دوست دارند حتي از وعده‏هاي غذايي هم ديگر نيز باخبر شوند و همه مردم در زندگي يكديگر دخالت مي‏كنند. فرزندم به اين دليل مهاجرت كرد كه مي‏خواست سرش توي لاك خودش باشد (مصاحبه با سرپرست خانواده 1385).

8/21 درصد از مهاجرت‏ها نيز به دليل عوامل شخصي صورت گرفته است. عوامل شخصي شامل وجود خويشاوندان در شهر و افزايش آگاهي عمومي است. وجود خويشاوندان در شهر مهاجرت ساير افراد را تسهيل مي‏نمايد و هزينه‏هاي حركت آنها را كاهش مي‏دهد. داشتن شبكه‏اي از اقوام در مقصد، مهاجران را در يافتن شغل و مكان مناسب براي زندگي كمك مي‏كند.

افزايش آگاهي عمومي نيز يكي از عوامل شخصي تأثيرگذار در مهاجرت از روستاي چم بلبل به شمار مي‏رود. به دليل گسترش وسايل ارتباط جمعي و ارتباط گسترده مردم روستا با شهرها، افراد به مقايسه وضعيت زندگي خود با شهرها مي‏پردازند. به گفته يكي از ساكنين ”در گذشته همه فعاليت سالانه مردم روستا جمع‏آوري هيزم براي فصل سرماي زمستان بوده، اما در حال حاضر نگاه مردم به زندگي تغيير كرده، و آگاه شده‏اند و ديگر حاضر نيستند كه آسايش شهري را با روستا معاوضه كنند (مصاحبه با اهالي 1385).

روابط قومي ـ طايفه‏اي در ميان عوامل اجتماعي ـ فرهنگي 5/37 درصد را به خود اختصاص داده است. اين عامل به صورت دافعه‏اي براي عزيمت افراد از روستا عمل نموده است. در روستاي چم بلبل روابط طايفه‏اي و قومي نقش عمده‏اي را به خصوص در ميان مهاجرت‏هاي گروهي ايفا نموده است. بطور كلي از 7 مورد مهاجرت گروهي (خانوادگي) هيچكدام از ساكنين قديمي و بومي روستا نبوده‏اند و 6 مورد آنها قبل از مهاجرت، حداقل سابقه نزاع و درگيري با ساكنين بومي روستا «كه همه فاميل و هم طايفه هستند» را داشته‏اند. (مصاحبه با اهالي 1385) به عنوان مثال در حال حاضر در اين روستا خانواده‏اي زندگي مي‏كند كه حدود 5 سال پيش به روستا مهاجرت نموده؛ اما در هيچكدام از برنامه‏ها، مسائل ، جلسه‏ها و امور روستا دخالتي ندارد و اين خانواده با 40 خانوار ديگر روستا ارتباطي ندارد (مصاحبه با اهالي 1385). بنابراين مي‏توان گفت كه مردم اين روستا در برابر ورود بيگانه‏ها به خصوص اگر به حريم اجتماعي ـ فرهنگي مردم روستا بي‏توجه باشند. به شدت مقاومت مي‏كنند.

در زمينه عامل امكانات و تسهيلات رفاهي، 100 درصد به صورت دافعه عمل نموده است. نداشتن گاز براي اين روستا به خصوص در فصل زمستان مشكلات جدي ايجاد مي‏نمايد. نفت و گازوئيل در بعضي مواقع در فصل سرد زمستان براي خانواده‏ها ارزش دوچندان مي‏يابد. عدم توزيع به موقع نفت در اين فصل مي‏تواند زندگي مردم را دچار وقفه كند. بازار خريد نيز در روستا وجود ندارد و مردم مجبورند كه حتي براي خريد مايحتاج اوليه (نان، گوشت و ...) هر روزه به شهر بروند. بنابراين دستيابي به امكانات رفاهي موجود در شهرها يكي از عوامل اساسي ترك روستا محسوب مي‏شود.